Bekijk de kaart

Je staat op een IJdijk. Lees hier de verhalen op deze locatie.

Verleden

Montelbaanstoren

Verleden

Maupoleum

Verleden

Zuiderkerk

Heden

Waterbeheersing

Jodenbreestraat

De Malle Montelbaanstoren

1512. Het is oorlog in Amsterdam. Amsterdammers verschuilen zich veilig achter de stadsmuren als het Gelderse leger de stad belaagt. Maar de Lastage, het gebied waar de schepen liggen, ligt buiten de stadsmuren. De vijanden steken de schepen in brand en vernielen alles. Deze gebeurtenis is voor de Amsterdammers de aanleiding om de Lastage voortaan beter te beschermen. Ze graven een gracht en bouwen een muur. En daar hoort natuurlijk een toren bij.

Aangeboden door Amsterdam Museum

Jodenbreestraat

De Montelbaanstoren

In 1516 is de Montelbaanstoren klaar. Hij maakte deel uit van de verdedigingswerken en diende ter bescherming van de kaden aan de Sint Antoniesdijk, nu de Oudeschans. Amsterdam werd zo uitgebreid en de Lastage werd bij de stad betrokken. Na de Gelderse oorlogen verloor de Montelbaanstoren zijn verdedigingsfunctie. In 1606 ontwierp stadsbouwmeester Hendrick de Keyser een sierbekroning in renaissancestijl die op de toren geplaatst werd. In de toren kwam een uurwerk, en enkele luidklokken. Aan deze klokken dankt de Montelbaanstoren zijn bijnaam Malle Jaap. Ze begonnen namelijk op onregelmatige tijden spontaan te spelen.

Aangeboden door Amsterdam Museum

Jodenbreestraat

Jodenbreestraat

Hellende toren

Een andere onverwachte gebeurtenis was dat de toren in 1610 opeens begon te hellen. Er werd een kabel aan de spits vastgemaakt om hem weer overeind te trekken.
De Montelbaanstoren is door de jaren heen een geliefd onderwerp geweest voor schilders. Ook Rembrand tekende hem in 1644, maar hij liet de opbouw van De Keyser weg.

Jodenbreestraat

Homo- en biseksuele Moslims in Montelbaanstoren

Van 1878 tot 2006 is het Stadswaterkantoor in de Montelbaanstoren gevestigd. Daarna volgde een periode van leegstand, voornamelijk doordat de gemeente een huur vroeg van 9.000 euro per maand. Niemand was bereid zoveel te betalen. In 2010 kwam er weer een huurder, overigens tegen een veel lagere huurprijs. Roeland Rengelink, bestuurder van stadsdeel Centrum, opende er het onderkomen van Secret Garden. Dit is een belangenorganisatie die homo- en biseksualiteit en geslachtswijziging onder moslims bespreekbaar wil maken. Een vrij onverwachte ontwikkeling voor het historische monument dat ooit een verdedigingstoren was. Maar dat zijn de Amsterdammers misschien inmiddels wel gewend van Malle Jaap.

Door: Aby Grupstra

Aangeboden door Amsterdam Museum

Gerelateerd op oneindignoordholland.nl

  De Lastage: decor van een oorlog
  Haarlemmerpoort: een lomp gebouw
  De Zuiderkerk: kerk, mortuarium en museum

Lees verder op Oneindignoordholland.nl

Jodenbreestraat

Het lelijkste gebouw van Nederland

Eigenlijk heette het ‘Burgermeester Tellegenhuis’, maar in de volksmond werd het al gauw Maupoleum: een samentrekking van Maup en mausoleum. Maup Caransa was projectontwikkelaar van het gebouw aan de Jodenbreestraat dat zijn gehele bestaanstijd bekend stond als het lelijkste gebouw van Nederland.

Aangeboden door Amsterdam Museum

Jodenbreestraat

Cityvorming in Amsterdam

Na de oorlog besloot het Amsterdamse gemeentebestuur dat er nieuwbouw moest komen in de oude jodenbuurt. Oudbouw in de binnenstad werd gesloopt. Ook het monumentale Huis De Pinto uit 1680 aan de St. Antoniebreestraat stond op de lijst om gesloopt te worden. Het Maupoleum was onderdeel van een veel groter plan, de Cityvorming: brede verkeerswegen, de IJtunnel, de metro én grote, moderne gebouwen.

Aangeboden door Amsterdam Museum

Jodenbreestraat

Jodenbreestraat

Burgermeester Tellegenhuis werd ‘Maupoleum’

Het Burgermeester Tellegenhuis werd ontworpen door architecten Piet Zandstra en Peter de Clerq Zubli. De bouw die eind van zestig startte werd in 1971 afgerond. Het een kantoorlocatie met winkelboulevard worden, maar daar kwam niets van terecht. De stoffenhandelaren die zich in de plint van het gebouw vestigden, waren al snel ontevreden. De zaken liepen minder goed. De joodse ondernemers die van oudsher in deze buurt waren gevestigd, voelden zich in het ‘Maupoleum’ niet op hun gemak. De andere etages in het gebouw werden bezet doorde Universiteit van Amsterdam. Door gebrek aan daglicht en slechte airconditioning bleken de kamers echter niet ideaal voor colleges. Ook van buitenaf kwam kritiek. Veel mensen associeerden het gebouw met een graftombe, gevangenis of bunker.

Jodenbreestraat

Amsterdams protest tegen cityvorming

In de loop van de jaren zeventig kregen de Amsterdammers genoeg van de uitbreidingsdrift van hun bestuurders. Er kwam een keten van protesten. Men wilde in het oude centrum wonen en niet weggedrukt worden door grote kantoorpanden. Het idee van Cityvorming was achterhaald. De Amsterdammers wisten veel van de grote plannen uiteindelijk tegen te houden. Huis De Pinto werd behouden. Het gehate Maupoleum was ten dode opgeschreven.. In 1993 werd in de gemeenteraad besloten dat het gebouw geen toekomst meer had. Omstanders keken juichend toe hoe de slopersbal in het voorjaar van 1994 de eerste dreunen uitdeelde.

Door: Aby Grupstra

Aangeboden door Amsterdam Museum

Gerelateerd op oneindignoordholland.nl

  De roemruchte geschiedenis van bankgebouw De Bazel
  Het mooiste gebouw van Nederland
  Amsterdam gaat ondergronds
  Het geheim van het Schuitegat

Lees verder op Oneindignoordholland.nl

Jodenbreestraat

De Zuiderkerk: kerk, mortuarium en museum

Verlosser heet ik. De bliksems beween ik. Mijn stem is de Stem des Levens. Ik roep u tot het Gewijde. Komt! In het jaar onzes Heren 1511 hebben de gebroeders Willem en Jaspar Moer mij gemaakt. Zo luidt de tekst op de ‘Salvator’, de oudste kerkklok van Amsterdam. De klok stamt uit 1511 en komt oorspronkelijk uit de Oude Kerk. Hij wordt nog altijd geluid, maar dan in de Zuiderkerk.

Aangeboden door Amsterdam Museum

Jodenbreestraat

Eerste protestantse kerk in Amsterdam

Sinds de alteratie van Amsterdam in 1578, waarbij het katholieke stadsbestuur was afgezet, maakten de protestanten gebruik van oude katholieke kerken. Maar deze werden al gauw te krap. In de tweede helft van de zestiende eeuw kwamen er namelijk veel protestantse vluchtelingen uit Antwerpen naar Amsterdam. De Zuiderkerk werd als eerste kerk in Amsterdam speciaal voor de protestantse eredienst gebouwd. De bouw duurde van 1603 tot 1611. De toren van bijna zeventig meter hoog was pas in 1614 af. De Zuiderkerk dankt haar naam aan de ligging: zij werd gebouwd aan de toenmalige zuidelijke rand van de stad.

Aangeboden door Amsterdam Museum

Jodenbreestraat

Jodenbreestraat

Hendrick de Keyser

Stadsbouwmeester en beeldhouwer Hendrick de Keyser ontwierp de Zuiderkerk. In Amsterdam heeft hij vele bekende werken nagelaten. Bijvoorbeeld de Westerkerk en de Noorderkerk. Voor de Zuiderkerk ontwierp hij een pseudo-basiliek, bestaande uit een middenbeuk en twee lagere zijbeuken. De topgevels aan de noord- en zuidzijde decoreerde hij in Amsterdamse renaissancestijl, typerend voor het werk van De Keyser. Het is te merken dat de bouwmeester nog wat moeite had met het loslaten van oude tradities. Zo zijn er twaalf nissen in de topgevels en in de toren. Bij een katholieke kerk zouden hier heiligenbeelden in zijn geplaatst, maar bij de Zuiderkerk bleven ze leeg. Protestanten beschouwen beelden namelijk als godlasterlijk. Na zijn overlijden in 1621 werd Hendrick de Keyser begraven in de Zuiderkerk. Zijn grafsteen is tegenwoordig te zien door een glazen plaat in de vloer.

Jodenbreestraat

De Zuiderkerk wordt mortuarium

In 1929 werd de laatste dienst gehouden in de Zuiderkerk. Het gebouw kreeg daarna diverse functies. Zo werd de kerk bijvoorbeeld gebruikt als opslagplaats voor bijbels. In de hongerwinter van 1944-1945 diende het gebouw als mortuarium. Overleden Amsterdammers werden er opgeslagen, totdat ze begraven konden worden. In 1968 werd de toen vervallen Zuiderkerk eigendom van de gemeente Amsterdam. Van 1976 tot 1979 vond er een ingrijpende restauratie plaats. Hierna vestigde de gemeente een informatiecentrum in de kerk. Vanwege bezuinigingen moest dit centrum echter sluiten in november 2010. Het Nationaal Historisch Museum huurt de Zuiderkerk vanaf januari 2011 als expositieruimte en kantoorruimte. Maar de kerkklokken hangen er dus nog altijd. Van april t/m september 2011 kunt u de toren van de Zuiderkerk beklimmen en de oude ‘Salvator’ van dichtbij horen luiden.

Tekst: Aby Grupstra

Aangeboden door Amsterdam Museum

Gerelateerd op oneindignoordholland.nl

  Hendrick de Keyser (1565-1621)
  De Regulierstoren met de nieuwe bovenbouw van Hendrick de Keyser
  De Beurs van Hendrick de Keyser
  De binnenplaats van de Oude Beurs van Hendrick de Keyser te Amsterdam

Lees verder op Oneindignoordholland.nl

Jodenbreestraat

Waterbeheersing in Amsterdam, een fikse uitdaging

Amsterdam heeft al sinds haar ontstaan een lange traditie in het omgaan met water. Het drassige veen, het geringe verval van de Amstel en de eb- en vloedbeweging van het IJ maakten waterbeheersing noodzakelijk.

Aangeboden door Dienst Ruimtelijke Ordening

Jodenbreestraat

Dammen, sluizen en ophoging

In de Middeleeuwen bestaat het landschap rond Amsterdam uit zeer drassige veenland en een grote hoeveelheid meren. Door ontwatering van het veen, klimaatverandering, turfwinning en de zuidwestenstormen breidt het water zich meer en meer uit. Om zich tegen het stijgende water te beschermen worden een ingenieus stelsel van dammen, dijken en sluizen aangelegd.

Om het zich tegen de overstromingen van de Amstel te beschermen werden in het begin van de 13e eeuw de Amsteloevers bedijkt. Door een ingebouwde sluis kon het Amstelwater gecontroleerd worden afgevoerd en was Amsterdam tevens beschermd tegen het opstuwende water van het IJ. Door de aanleg van deze dammen en dijken ontstond er een haven en waarbij de dam in de Amstel als overslagplek en markt ging functioneren. De sluizen uit die tijd werden bij eb eventueel opengezet om het overtollige water af te voeren en bij vloed gesloten om het zoute IJwater te weren.

Aan het begin van de zeventiende eeuw maakte stadstimmerman Hendrick Staets een ambitieus plan om de stad vier keer zo groot te maken om ruimte te bieden aan het groeiende bevolkingsaantal. In 1641 werd vanaf de Brouwersgracht in het westen begonnen met de aanleg van drie nieuwe grachten. Voor de verversing van het water werden tussengrachten gegraven. De grond die vrijkwam bij het graven van de grachten werd gebruikt om de grond tussen de grachten op te hogen tot ongeveer 85 cm boven het Stads Peijl.

Later werd er ook zand afkomstig vanuit de Duinen en ´s Gravenland en gebruikt om de stad op te hogen.
Dit heeft er toe geleid dat grote delen van Amsterdam binnen de ring A10 boven N.A.P. liggen. Pas met de aanleg van de Afsluitdijk in 1932 vervalt deze waterkundige eis. De stadsuitbreidingen van na 1945 liggen dan ook vrijwel allemaal onder N.A.P.

Aangeboden door Dienst Ruimtelijke Ordening

Jodenbreestraat

Jodenbreestraat

Stads Peijl en Normaal Amsterdams Peil (N.A.P.)

Het Stads Peijl werd vastgesteld op ´negen voet 5 duym´ (= 2,67689 meter) beneden de Zeedijks Hooghte die was aangeven door middel van een groef in een merksteen. De stenen werden in opdracht van burgemeester Hudde, aangebracht in verschillende Amsterdamse sluizen. Van deze stenen is alleen die in de Eenhoornsluis (Korte Prinsengracht ter hoogte van de Haarlemmerdijk) nog over. Deze steen, nu aangeduid met Huddesteen en de sluis zijn in 2005 tot monument verklaard. Tussen 1875 en 1885 wordt het Stads Peijl uiteindelijk vervangen door het Normaal Amsterdams Peil, N.A.P. Als toeristische attractie is in de Stopera een zichtbare bout op N.A.P. aangebracht.

Jodenbreestraat

De huidige waterhuishouding

Eeuwen van waterbeheersing en de constante uitbreiding van de stad hebben voor een ingenieus waterafvoersysteem gezorgd. Om de omringende polders van Amsterdam niet vol te laten lopen met water zal het overtollige water moeten worden afgevoerd. Het kwel- en regenwater in de polders wordt in sloten, singels en vaarten verzameld en naar de stadsboezem van Amsterdam gepompt.

Bij een normaal waterpeil stroomt het water via de grachten en geopende sluizen naar het IJ. Door het Noordzeekanaal en de spuisluis bij IJmuiden wordt het water via vrij verval afgevoerd naar de Noordzee. Wanneer het water in het IJ en het Noordzeekanaal te hoog staat dan worden de sluizen in de grachten gesloten en wordt al het water door het gemaal van Zeeburg naar het Buiten-IJ / Markermeer gepompt. Het Markeermeer voert het water via het IJsselmeer af naar de Waddenzee.

Aangeboden door Dienst Ruimtelijke Ordening

Gerelateerd op oneindignoordholland.nl

  Waterhuishouding Randstad
  Amsterdam en water, deel 1
  Amsterdam en water, deel 2
  Amsterdam: de Dam, hart van Nederland

Lees verder op Oneindignoordholland.nl

Jodenbreestraat

Een Mikwe in de Nieuwe Synagoge

Het synagogencomplex aan het Jonas Daniël Meijerplein, nu het Joods Historisch Museum, vormde vanaf de 17de eeuw het hart van de Joodse religieuze gemeenschap. Voor een uitbreiding van het museum in 2007 werd de kruipruimte van de Nieuwe Synagoge verdiept. Om meer te weten te komen over de indeling en het gebruik van het gebouw, heeft Bureau Monumenten & Archeologie er archeologisch onderzoek uitgevoerd.

Aangeboden door Bureau Monumenten & Archeologie

Jodenbreestraat

Het bastion

Op de plek waar het onderzoek plaatsvond, lag volgens oude kaarten vanaf het eind van de 16de eeuw een bastion. Daarnaast, aan de andere kant van de stadsmuur, lag het eiland Vlooienburg (het huidige Waterlooplein). Daar vestigden zich veel Joden die vanuit Portugal en Spanje naar Amsterdam emigreerden. Met de stadsuitbreiding van 1663 kwam de plek van het bastion vrij voor bebouwing. De grote behoefte aan gebedsruimten van de Joodse gemeenschap leidde tot de bouw van verschillende synagogen. De Nieuwe Synagoge was de vierde en laatste van de serie en werd vanaf 1750 gebouwd.

Aangeboden door Bureau Monumenten & Archeologie

Jodenbreestraat

Jodenbreestraat

Vondst van een mikwe

Uit het archeologisch onderzoek bleek dat binnen de Nieuwe Synagoge een rechthoekige, gemetselde bak van 2,7 bij 2,4 meter lag. Dit was een mikwe, een bad voor rituele reiniging. Het bestond uit twee betegelde bassins van twee meter diep, gescheiden door een tussenmuur. Voor de aanvoer van water zaten boven de vloer twee gaten in de muur. En voor de afvoer had het een dubbel vloerniveau. De bovenste vloer had plavuizen en liep schuin af naar één kant, zodat het water makkelijk kon worden weggepompt.

Jodenbreestraat

Een religieus bad

Voor de aanleg van het bad werden de bouwtechnische principes van een waterkelder toegepast, maar aangepast aan de religieuze voorschriften waaraan een mikwe moest voldoen. Zo zaten 25 cm boven de vloer gaten in de achterwand voor de vereiste aanvoer van 500 literstromend water. Het bad werd gebruikt tot 1822. In dat jaar werd in de naastgelegen Obbene Sjoel een nieuw mikwe gebouwd, het oude werd afgesloten.

Aangeboden door Bureau Monumenten & Archeologie

Gerelateerd op oneindignoordholland.nl

  Onderzoek naar Middeleeuwse sporen op de Markt in Schagen
  Amsterdam: joods Amsterdam
  Portugese Synagoge
  Oude Kerk

Lees verder op Oneindignoordholland.nl

Jodenbreestraat

Over IJdijken

Het ontstaan van de stad Amsterdam en haar achterland loopt parallel aan de ontwikkeling van de IJdijken die het land tegen het water beschermen. De eeuwenlange strijd die Nederland heeft gevoerd met het water heeft het land en haar inwoners gevormd. Langzamerhand en met vallen en opstaan, heeft men het water weten te temmen om er vervolgens gebruik van te maken. Zonder haar gunstige ligging ten opzichte van de Amstel, het IJ, het IJsselmeer en de Noordzee zouden de stad en haar achterland zich nooit hebben kunnen ontwikkelen tot wat zij nu zijn. Een groot deel van de IJdijken vormen tevens nog steeds de primaire waterkering voor de stad en haar achterland.

De IJdijkenroute ontsluit de IJdijken tussen Velsen en Muiderberg, via Amsterdam. De IJdijkenroute heeft als doel de dijken zichtbaar en beleefbaar te maken en de verborgen verhalen van de dijken te vertellen. De route richt zich op het uitdragen van de landschappelijke, waterkerende, recreatieve, educatieve en cultuurhistorische waarden van de dijken.

Ontdek de IJdijken!

Praktisch

De IJdijkenroute loopt van het Pontplein in Velsen naar het Voorland in Muiderberg en is ongeveer 60 km lang. Om de hele route in één keer te kunnen doen kun je het beste de fiets nemen, maar in etappes fietsen kan natuurlijk ook. Je kunt zowel op het Pontplein in Velsen als op het Centraal Station in Amsterdam een OV-fiets huren. Ook in Muiderberg en Muiden zijn fietsen te huur. Natuurlijk kun je de IJdijkenroute ook wandelen!

Tussen het Pontplein in Velsen en Amsterdam Centraal vaart de Fast Flying Ferry. Je fiets kan mee op de boot, en de reis duurt slechts 25 minuten! Kijk voor meer informatie op www.fff.nl.

Vanaf de startlocatie in Muiderberg aan de IJsselmeerweg vertrekt Bus 110 naar station Weesp. Vanaf daar gaan treinen richting Amsterdam en Utrecht. Kijk voor actuele reisinformatie op www.9292.nl.

Partners:

Oneindig Noord-Holland
Provincie Noord-Holland
Sparked
Gemeente Haarlemmerliede & Spaarnwoude
Gemeente Velsen
Amsterdam Museum
Bureau Monumenten & Archeologie, Gemeente Amsterdam
Museum het Rembrandthuis
Museum het Schip
Noordhollands Archief
Gemeente Amsterdam
Dienst Landelijk Gebied
Staatsbosbeheer
Gemeente Diemen
Gemeente Muiden
Stadsherstel
Regio Gooi en Vechtstreek

Jodenbreestraat
Bekijk de gehele IJdijken route van A tot Z

Jodenbreestraat
1 Vertrek in noordelijke richting op de Sint Antoniesbreestraat naar de Nieuwmarkt.
300m
2
Loop eens binnen bij Wooden Shoe, op de hoek met de Nieuwe Hoogstraat. Hier is nog een roltrap te zien, ooit daar aangelegd om naar het metrostation Nieuwmarkt te leiden. Deze ingang is echter nooit afgemaakt.
3
Op de Sint Antoniesbreestraat nr 69 zit Huis de Pinto, die een belangrijke rol speelde in de geschiedenis van de Nieuwmarktbuurt.
4 Ga rechtsom De Waag op de Nieuwmarkt. Aan de achterkant van het gebouw is het volgende locatiepunt.
100m

Jodenbreestraat
1 Vervolg je weg vanaf de St. Anthonissluis de Jodenbreestraat in, richting de Mozes en Aaronkerk.
30m
2
Lunchtip: de heerlijke verse soepen van Soup en Zo!
3 Locatie Mr. Visserplein bevindt zich op de hoek van de Jodenbreestraat en de Valkenburgerstraat.
200m

Jodenbreestraat

IJdijkenroute Amsterdam – Velsen

De IJdijkenroute tussen Velsen en het centrum van Amsterdam is een eerste aanzet naar meer routes over de IJdijken. Uiteindelijk hopen we zo de route richting Muiden, Monnickendam en Beverwijk te kunnen verlengen. Vanaf juli 2011 zullen we hiermee aan de slag gaan!